Obsesif Kompulsif Bozukluk Nedir ve Nasıl Tedavi Edilir?

“`html

Popüler televizyon dizisi The Big Bang Theory’deki sevilen karakterlerden Sheldon Cooper, komşusu kapıyı açmadan önce kapıya tam üç kez vuruyor. Eğer kapı açılmadan önce bu üç tokattan biri yapılmazsa, Sheldon yine de kapıyı üç kez vurmakta ısrar ediyor. Kendi oturduğu koltukta her defasında “Bu benim yerim” diyerek yerini koruyor. İzleyicilere onu izlediğimizde “biraz obsesif” olduğu izlenimini veriyor. Ancak, gerçekte daha karmaşık bir durum söz konusu; çünkü Obsesif Kompulsif Bozukluk (OKB) sadece “biraz takıntılı” olmanın çok ötesinde bir rahatsızlıktır. Gündelik yaşamımızda mükemmeliyet arayışı, üzerinde fazla durmadan geçiştirilebilecek bir konu olmadığını unutuyoruz.

Obsesif kompulsif bozukluk, kişinin kontrol edemediği tekrarlayan düşünceler (obsesyonlar) ve davranışlar (kompulsiyonlar) yaşadığı uzun süreli bir durumdur. OKB’den muzdarip olan bireyler, yaşam kalitelerini ciddi şekilde etkileyebilecek, zaman alıcı ve zorlayıcı semptomlar yaşar. Neyse ki, semptomları yönetebilmenize ve yaşam kalitenizi artırmanıza yardımcı olabilecek etkili tedavi yöntemleri bulunmaktadır.

Obsesif Kompulsif Bozukluk Nedir?

Yalnızca bir terim ve basit bir tanım olarak bakmak, obsesif kompulsif bozukluğun ciddiyetini azaltmak anlamına gelir. OKB, bireylerin kontrol edemediği sürekli tekrarlayan zihinsel düşüncelere sahip olması ve bu düşünceleri yok etmek amacıyla belirli davranışlar sergilemeye iten bir rahatsızlıktır. “Biraz OKB’m var” demek, “biraz başım ağrıyor” demek gibi mantıksızdır. OKB, bireylerin belirli düşünce kalıplarına sıkışıp kalmasına ve ilginç bir şekilde rutin eylemleri sürekli olarak tekrarlamasına yol açan bir zihinsel rahatsızlıktır. Bu hastalıktan muzdarip kişiler, sıkça el yıkama, nesneleri sayma veya kapıyı kilitleyip kilitlemediğini kontrol etme gibi davranışsal tepkilerde bulunurlar.

Obsesif kompulsif bozukluk, istenmeyen düşüncelerden (takıntılar) ve bu düşüncelere karşı korumak için yapılan tekrarlayıcı davranışlardan (kompulsiyonlar) oluşan karmaşık bir döngüdür. Bu düşünceler günlük yaşamınızı zorlaştırırken, kaygılarınızı geçici olarak hafifletmek için yapmaya çalıştığınız eylemler de belli bir süre sonra olumsuz bir kısır döngü yaratır. OKB genel olarak mikrop korkusu veya kirlenme üzerindeki takıntılar etrafında yoğunlaşabilir. Eğer OKB’sı olan bir kişi bu takıntıyı hissettiğinde, ellerini sürekli yıkayarak anksiyetesini azaltmaya çalışabilir. Bu durumdan utanç ve hayal kırıklığı duydularını hissetse de, etkili tedavi yöntemleri mevcut.

Sürekli Kontrol Etme Davranışı

OKB konusunda uzman olan Olivia, bahsettiği temaların, “Arabanın kapısını kapattım mı?” veya “Ocak açık mı kaldı?” gibi yorumların oldukça yaygın olduğunu belirtiyor. Normal bir birey, bu tür endişelerle karşılaştıklarında durumu kontrol edip geçiştirebilirken, OKB hastası olan bireyler için bu düşünceler aşılmaz bir engel oluşturur ve onları gün boyunca meşgul eder.

Örneğin, OKB’li bir kadın, işe gitmeden önce tam bir saat boyunca arabasının kapısını kontrol edebilir. Başka bir örnekte, OKB’li bir erkek evinden çıkmadan önce tüm aletlerin güvenliğini birkaç kez kontrol etmektedir. Üstelik dışarı çıktığında, eve geri dönüp kontrollerini tekrar yapma ihtiyacı duyar. Obsesif kompulsif bozukluk çok sayıda birey için yaşam kalitesini ciddi şekilde etkileyen bir durum olabilir.

Obsesif Kompulsif Bozukluk ile Takıntılı Olmak Arasındaki Fark

Popüler kültürde “biraz takıntılı olmak” ifadesi, genellikle kontrollü davranışlar sonrası kullanılan bir tabirdir. Bu durum, rahatsızlığın ciddiyetinin göz ardı edilmesine sebep olmanın yanı sıra, OKB hastalarının kendilerini damgalanmış hissetmelerine ve açık olma korkusuna yol açar.

OKB’nin kesin nedeni bilinmemekte, ancak farklı boyutlarda kendini göstermektedir. Medyada genellikle düzen, mükemmellik veya mikrop korkusu konularına dikkat çekilirken, diğer OKB türleri göz ardı edilmektedir. Örneğin, başkalarına zarar verme korkusu, dini düşüncelere dair uygun olmayan düşünceler veya cinsel içerikli rahatsız edici anılar da OKB belirtileri arasında yer alabilir.

Tek Yumurtalı İkiz Araştırmaları

Tek yumurta ikizleri üzerinde yapılan çalışmalar, OKB’nin genetik etkilerle bağlantılı olduğunu göstermektedir. Bazı araştırmalar, OKB’nin stres ve travmalar sonucunda ortaya çıktığını öne sürerken, diğerleri enfeksiyon sonrası durumlarla ilişkilendirmektedir. OKB’nin tamamen tedavi edilmesi pek mümkün olmasa da, terapi, ilaç tedavisi ve bazı antidepresanlar tedavi sürecinde kullanılmaktadır. Eğer tedavi uygulanmazsa, rahatsızlık yıllarca devam edebilir ve dünya genelinde nüfusun %2.3’ünü etkileyebilmektedir.

Olivia, “OKB, medya tarafından sadece düzen ve temizlikle ilişkilendirilerek yanlış bir şekilde tasvir ediliyor. Ancak psikolojik ve duygusal olarak farklı türde obsesyon yaşayan insanlar da bu rahatsızlıktan muzdarip” diye işlemektedir.

OKB Belirtileri ve Semptomları

OKB’li bireylerde obsesyonlar, kompulsiyonlar ya da her ikisi bir arada görülebilir. Belirtilerin çoğu aşağıdaki gibi tekrar eden ve istenmeyen düşüncelerden oluşur:

Mikroplardan veya kirlenmeden korkma
Bir şeyi unutma, kaybetme veya yanlış yere koyma korkusu
Kontrol kaybı yaşama korkusu
Başkalarına veya kendine karşı saldırgan düşünceler
Seks, din veya zarar içeren yasak düşünceler
Her şeyin simetrik veya düzenli olmasını istemek

Kompulsiyonlar, genelde bir takıma tepki olarak oluşan tekrarlayıcı davranışlardır. Yaygın kompulsiyonlar şunları içerir:

Aşırı temizlik veya sık el yıkama
Nesneleri belirli bir düzende düzenleme
Kapı kilidinin kontrol edilmesi gibi tekrar eden kontroller
Kompulsif sayma
Sessiz dua etme veya kelimeleri tekrarlama

Her tekrar eden düşünce takıntı değildir ve her ritüel de kompulsiyon değildir. Ancak OKB hastaları aşağıdaki durumları sıklıkla yaşarlar:

Aşırılıklarının farkında olsalar bile obsesyon ve kompulsiyonlarını kontrol edemezler.
Günde 1 saatten fazla zaman ayıran obsesyon ya da kompulsiyon yaşarlar.
Kompulsiyonlarından hoşlanmazlar ama endişelerinden geçici bir rahatlama hissedebilirler.
Bu düşünceler veya davranışlar günlük yaşamda büyük sorunlar yaşatır.

OKB’li bazı bireylerde tekrarlayan hareketler veya sesler şeklinde bir tik bozukluğu da görülebilir. Motor tikler, göz kırpma ve yüz buruşturma gibi ani hareketleri kapsar. Vokal tikler ise tekrarlayan sesler çıkarma gibi eylemleri içerir. OKB hastalarında ayrıca duygusal bozukluk veya anksiyete bozukluğu teşhisi de yaygındır.

OKB belirtileri her an başlayabilir; ancak genellikle geç çocukluk ve genç erişkinlik dönemlerinde hissedilir. Genç yetişkinlik çağındaki kişilere yaygın olarak tanı konulmaktadır. Obsesif kompulsif bozukluk, kademeli olarak başlayabilir veya geçici olarak kaybolabilir. Ancak stresli dönemlerde semptomlar genellikle kötüleşir. Kişinin takıntı ve kompulsiyonları zamanla değişkenlik gösterebilir. OKB hastaları tetikleyicilerden kaçınmak ya da uyuşturucu veya alkol kullanmak gibi başa çıkma stratejilerine yönelebilir. Birçok yetişkin, davranışlarının mantıksız olduğunun farkındadır; fakat çocuklar bu durumu anlamayabilir ve ritüelleri yerine getirmediği takdirde kötü şeyler olacağından korkabilir. Ebeveynler veya öğretmenler genellikle bu belirtileri tanıyabilir. Eğer sizde ya da çocuğunuzda OKB belirtileri olduğunu düşünüyorsanız, bir uzmandan yardım almanız önemlidir. Tedaviye başlanmadığı takdirde semptomlar ciddi boyutlara ulaşabilir ve günlük yaşamı etkileyebilir.

OKB Nasıl Teşhis Edilir?

OKB için spesifik bir test bulunmamaktadir. Bir uzman, belirtilerinizi ve tıbbi geçmişinizi inceledikten sonra bir teşhis koyabilir. Teşhis için uzmanlar, Mental Bozuklukların Tanısal ve İstatistiksel El Kitabı, 5. Baskı (DSM-V) kriterlerini kullanmaktadır.

Kriterler arasında yer alanlar şunlardır:

Obsesyon, kompulsiyon veya her ikisinden birine sahip olma.
Obsessyon veya kompulsiyonların günlük yaşamda bir saatten fazla zaman alması.
Obsesyonlar veya kompulsiyonların ciddi şekilde sıkıntı yaratması veya sosyal etkinliklere katılımı zorlaştırması.
Semptomların, alkol, uyuşturucu, ilaçlar ya da başka bir tıbbi durumla açıklanamaz olması.
Semptomların genel kaygı bozukluğu, yeme bozukluğu veya beden imajı sorunlarını yansıtmaması.

OKB’yi önleyebilir miyim?

OKB’nin önlenebileceği bir durum değildir. Ancak erken teşhis ve tedavi, semptomları hafifletmeye ve kişisel yaşamınızı etkilememesine yardımcı olabilir.

Obsesif Kompulsif Bozukluk İçin Risk Faktörleri

OKB’nin kesin nedenleri hala bilinmemekle birlikte, bazı risk faktörlerinin bu rahatsızlığın gelişiminde etkili olduğu öne sürülmektedir.

Genetik: Araştırmalar, OKB hastası birinci derece akrabaya (ebeveyn veya kardeş) sahip olmanın, bu rahatsızlığı önerme olasılığını artırdığını göstermektedir. Bilim insanları henüz OKB’nin kesin nedenini belirlemiş değil, ancak genetik etkiler üzerinde çalışmalar devam etmektedir.

Biyolojik Faktörler: Beyin görüntüleme çalışmaları, OKB hastalarının beynin belirli bölgelerinde (frontal korteks ve alt yapılar) farklılıklar taşıdığını ifade etmektedir. Bu alanlar, davranış ve duygusal tepkileri etkileyen önemli noktalardır. Araştırmalar hala devam etmekte, OKB semptomlarıyla beyin arasındaki ilişkiyi daha iyi kavramak hedeflenmektedir.

Mizaç: Yapılan bazı çalışmalar, çocukken daha çekingen davranış sergileyen, olumsuz duygular yaşayan ve kaygılı bireylerin OKB geliştirme olasılığının daha yüksek olduğunu göstermiştir.

Çocukluk Çağı Travması: Çocuklukta yaşanan travmalar ile obsesif kompulsif semptomlar arasında bir ilişki olduğu gözlemlenmiştir. Bu konuyu daha iyi anlama çabası içindeyiz.

OKB Nasıl Tedavi Edilir?

OKB tedavisi genellikle ilaç tedavisi ve Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT) ile gerçekleştirilir. BDT, kişiye zararlı düşüncelerle başa çıkmayı öğretir ve bu düşünceleri göz ardı ederek davranışlarını kontrol altına almasını sağlar. Terapi sürecinde, OBK’li bireyler korkutucu durumlarla uzun süre yüz yüze gelerek kaygılarını tahrik eden tepkilere karşı koymayı öğrenirler.

Birçok kaygı bozukluğuyla benzerlikler gösteren durumda, OKB belirtilerinin tanınması, kabulü ve tedavisi zorlayıcı olabilir. Kuruluş olarak, obsesif düşünceler hakkında farkındalık yaratmayı ve bu tür hastalıkları ciddiye almayı teşvik etmekteyiz.

Uygulanan tedavi yöntemleri, OKB hastalarının yaşam kalitesinde genellikle belirgin gelişmelere ve işlevsellikte artışa sebep olabilmektedir. Tedavi süreci, bireylerin okulda ve iş yerlerinde etkin bir şekilde çalışabilmelerinde, sosyal ilişkiler geliştirmelerinde ve boş zaman etkinliklerine katılmalarında önemli rol oynar.

Bilişsel davranışçı terapi (BDT)
Etkili bir tedavi yöntemi olan maruz kalma ve tepki önleme (ERP), OKB için uygulanan BDT türüdür. Bu seanslar sırasında hastalar, korkulan olaylar veya obsesyonlarıyla karşılaşırlar. Başlangıçta hafif veya orta düzey semptomlarla başlamak genellikle tercih edilir; ancak bu süreç başlangıçta kaygıyı artırabilir. Hastalara, zorlayıcı davranışlardan kaçınmaları talimatı verilir. Zamanla, hastalar korkularıyla yüzleşmelidir. Bu yaklaşım, bireylerin kendi obsesif düşünceleriyle başa çıkabilmelerini, kaygılarının azalmasını sağlar.

İlaç Tedavisi
Depresyon tedavisinde de kullanılan seçici serotonin geri alım inhibitörleri (SSRI), OKB’nin tedavisinde de etkili olabilmektedir. OKB tedavisinde SSRI dozları genellikle depresyon tedavisinde kullanılan seviyelerden daha yüksektir. Eğer bir SSRI’ya yanıt verilmiyorsa, hasta başka bir tedaviye yönlendirilebilir. Tam fayda sağlamak çoğu zaman altı haftayla on iki hafta arasında bir süre alabilir. Hafif veya orta şiddetteki OKB semptomları olan kişiler, tedavi seçeneklerine göre BDT veya ilaç tedavisine yönlendirilebilir. OKB’nin en etkili tedavi yöntemi, özellikle semptomlar ağırsa, BDT ile SSRI kombinasyonudur.

Beyin Cerrahisi Tedavisi
Gama ventral kapsülotomi adı verilen cerrahi bir prosedür, mevcut tedavilere yanıt vermeyen ve ciddi şekilde etkilenen hastalar için faydalı olabilir. Bunun dışında, beyin içindeki derin beyin stimülasyonu, çoğul veriler destekleyen etkili bir yöntemdir; ancak bu tür tedavi yöntemleri genellikle invaziv olup dikkatli bir yönetim gerektirmekte ve sınırlı hizmet sağlayıcıların sunması gerektiği sebeplerden dolayı karmaşık bir süreçte yer almaktadır.